Hoe ziet jouw ‘Jar’ eruit?
“Het voelt zo fijn als iemand tegen me zegt: ‘Ik begrijp wat je voelt.’ En dat dan ook echt meent.”
Als vrouw die later in haar leven gediagnosticeerd werd met autisme en ADHD, en al op jonge leeftijd met dyslexie, was dit geen zin die ik vaak hoorde. Begrip en erkenning waren schaars. Natuurlijk probeerden mensen om mij heen wel te luisteren, maar het voelde vaak alsof we elkaars taal niet spraken.
We willen allemaal begrepen worden. We willen duidelijk maken wat we nodig hebben en hopen dat anderen daar rekening mee houden. Toch zijn woorden vaak ontoereikend. Voor veel mensen zijn gevoelens en ervaringen te complex om in een paar zinnen samen te vatten en hier liep ik ook vaak in vast.
Het ontstaan van de jar
Nog voordat ik mijn diagnose kreeg, ontdekte ik samen met een vriendin een manier om dit probleem te omzeilen. We begonnen te praten over onze ’Jar’ . Het was een metafoor die ons hielp uit te drukken wat we voelden.
In plaats van de standaardvraag “Hoe gaat het met je?” vroegen we aan elkaar: “Wat zit er in je ‘Jar’? Hoe ziet het eruit?” Dat maakte een wereld van verschil. Je kon zeggen dat je ‘Jar’ vol was en dat er niets meer bij kon. Of dat je ‘Jar’ klein en kwetsbaar was, omdat je moe was of overprikkeld. Soms zat de ‘Jar’ rommelig vol en moest er iets uitgehaald of opgeruimd worden. De ‘Jar’ werd een soort gezamenlijke taal. Het gaf ruimte om te vertellen wat anders moeilijk onder woorden te brengen was.
Langzaam nam ik dit mee in andere vriendschappen. Ik stelde ook aan hen vragen over hun ‘Jar’, en tot mijn verrassing begonnen ze hetzelfde bij mij te doen. Het voelde alsof we een brug hadden gebouwd naar een ander soort gesprek, eentje waarin we dichter bij elkaar konden komen.
De ‘Jar’ hielp ons voorbij de beperkingen van taal te gaan. Je hoefde geen ingewikkelde zinnen te formuleren. Het beeld was genoeg om duidelijk te maken hoe je je voelde. Voor mij was dit niet alleen helpend, maar ook bevrijdend.
Van metafoor naar methode
Toen ik een paar jaar later mijn diagnose kreeg, vielen er veel puzzelstukjes op hun plek. Ik ontdekte dat communiceren in beelden, verhalen en metaforen niet alleen mijn persoonlijke voorkeur was, maar ook verbonden was met autisme. Voor veel autistische mensen is dit de manier waarop de binnenwereld het meest natuurlijk naar buiten komt. Het bevestigde dat mijn zoektocht naar alternatieve vormen van communicatie niet alleen zinvol was voor mij, maar ook een ingang kon bieden voor anderen.
Tijdens mijn master Industrieel Ontwerpen aan de KABK besloot ik dit idee verder te onderzoeken. Voor mijn afstudeerproject wilde ik me richten op communicatie tussen laat-gediagnosticeerde mensen met autisme en hun omgeving. Hoe kunnen we mensen een stem geven die beter aansluit bij hun manier van zijn?
In een van mijn eerste workshops bij de GGZ in Eindhoven gebruikte ik beeldkaarten van het spel Dixit. Ik stelde open vragen, maar merkte dat niet iedereen daar een antwoord op had. Toen las ik een gedicht voor en vroeg ik de deelnemers om een kaart te kiezen die bij hen paste.
Een man die tot dat moment nauwelijks iets had gezegd, koos een kaart met een waslijn en vogels. Hij vertelde: “Als ik aan het fietsen ben, vind ik het fijn om vogels te spotten. Ik beeld me in dat het mensen zijn die overleden zijn en over mij waken.”
Dat moment zal ik nooit vergeten. Ik was geraakt door de schoonheid van zijn verhaal. Maar vooral door het feit dat de kaart hem de ruimte gaf om iets te delen wat hij anders misschien nooit had verteld. Het liet zien hoeveel rijkdom er schuilgaat achter beelden en metaforen als communicatiemiddel.
Het ontwerpen van een eigen kaartenset
Deze ervaring inspireerde me om mijn eigen visuele kaartenset te ontwikkelen. Een jaar lang deed ik onderzoek, sprak ik met andere autistische mensen en verzamelde ik hun verhalen en beelden.
Het resultaat werd The Story Is in the Details: een gesprekskabinet en een kaartenset die communicatie via beelden en associaties centraal stellen. De kaarten zijn handgetekend, geïnspireerd op verhalen van anderen, foto’s die ik maakte en beelden die in mij opkwamen.
In de workshops die ik hiermee begeleidde, merkte ik telkens weer hoe waardevol deze manier van communiceren is. Mensen die moeite hebben om zichzelf onder woorden te brengen, vinden via een kaart wél een ingang. Anderen ervaren dat ze via de beelden dichter bij elkaar komen dan via een gesprek in woorden.
Hoewel dit project voortkwam uit mijn autistische lens, merkte ik al snel dat het veel breder toepasbaar is. Ook mensen zonder autisme vonden het waardevol om via beelden en associaties met elkaar in gesprek te gaan. In gesprekken met familieleden, vrienden, coaches en zelfs in organisaties bleek het een hulpmiddel om elkaar beter te begrijpen. Soms gaat het over grote thema’s zoals identiteit of verlies, soms over iets kleins als hoe je samen een nieuwe plant in huis ervaart.
De kracht van de kaarten zit niet in het geven van antwoorden, maar in het openen van ruimte. Ruimte om te associëren, te voelen en te luisteren.
Bio
Amber van Gastel is social designer met een focus op neurodiversiteit en mentale gezondheid. Vanuit haar persoonlijke ervaring met autisme ontwikkelde zij The Story Is in the Details, een gesprekscabinet en kaartenset die nieuwe vormen van communicatie mogelijk maken. Meer over haar werk vind je op instagram @stories.through.details en op detailedtalks.xyz
(foto door Sabine van de Korput)

